कुनै पनि अभियान अघि बढाउनु आफैमा सहज बिषय होइन । त्यस माथि पनि निश्चित समयमा ठोस परिणाम हाँसिल गर्ने लक्ष्य सहित अभियान संचालन गर्ने विषय चूनौति पुर्ण नै हुन्छ । अभियान सामान्यतया कुनै अवस्थालाई परिवर्तन गरेर उत्कृष्ठता प्राप्तिको लागि गरिन्छ ।
रिटर्नी फेडेरेस नेपालले संचालन गर्ने अभियान प्रवासिएको एउटा नेपाली युवा रातो बाकसमा फर्कनु पर्ने अवस्था, विदेश देखे भोगे पछि देशमा केहि गर्छु भनरेर फर्किएको रिटर्नी सबैतिर बाट असफल भएपछि हतोत्साहित भएर फेरि राहदानी बोकेर म्यानपावर कम्पनी धाउन बाध्यहुनु पर्ने अवस्था वा कर्मशिलता, इमान्दारिता नै अभिसाप बनेर प्रत्येक पाईलामा धोका खाएर इलामका प्रेम प्रसादहरुको जस्तै निरास अवस्थामा पुग्न बाध्य हुने अवस्थालाई परिवर्तन गर्ने अभियान हो ।
जीवन चलाउनकै निमित्त प्रवासिनु पर्दा गुमाएका पारिवारिक सामिप्यता, जन्ती, मलामी लगाएतका आफ्नो कर्तव्य, जिम्मेवारी भित्र पर्ने सबै गतिविधि विमुखताको पीडा, नेपाल फर्किदा आफैसँग, आफ्नैसँग अपरिचित जस्तै हुनु पर्ने जस्ता अनोकौ समस्या रहेका छन् । न व्यक्त गरेर समाधान हुने, न रोएर आशु झार्दा हलुका हुने न आफ्नाहरुले या त समाज वा राष्ट्रले बुझिदिने जस्ता रिटर्नीहरुको तीतो भोगाइ हो । धेरै गुमाएर आर्जन गरेर ल्याएको थोरै अनुभव, सीप पुँजी पनि उपयोेग गर्ने वातावरण नहुदा खेर गइरहेको अवस्था छ रिटर्नीहरुको यसलाई परिवर्तन गर्न, राजनीतिक रुपमा नै संगठित गर्न शुरु गरिएको अभियान हो रिटर्नी फेडेरेसन नेपाल । राज्य र सरोकारवालाहरुले रिटर्नीको सामथ्र्यलाई बुझेर वातावरण बनाउन सकेमा मात्र राष्ट्रलाई उल्लेख्य टेवा मिल्नेमा दुई मत छैन ।
रिटर्नीहरुको पुर्नस्थापना अभियान रिटर्नीहरुको संख्या, आर्जन गरेको सामथ्र्य, प्रवासीएकोे मुलुक लगाएतको आधारमा वर्गिकरण गरेर वास्तविक अवस्थाको पहिचाहान सहित अगाडी बढाउदा प्रभावकारी हुनेछ ।
सम्भावनाहरु
१. संजाल निर्माण :
मुलुकमा विद्यमान रिटर्नीको संख्यालाई अनुमान गर्ने हो भने यो एउटा ठुलो समुदायको रुपमा आंकलन गर्न सकिन्छ । प्रवासीनु पर्दा अधिकांश रिटर्नीहरुका स्कुल, कलेज र समाजका साथीभाई टाढा भएपनि प्रवासमा बनेको सम्बन्ध ताजै हुन्छ । त्यो सम्बन्ध परिपक्व, व्यवसायिक, बौद्धिक, सामाजिक र आर्थिक हिसावले समेत बढी दरिलो र देशैभरि फैलिएको छ । यसलाई संगठित गरेर बहुआयामिक उपयोग गर्न सकिन्छ । हामी सामाजिक प्राणी हौ, समाज हाम्रो जीवनको आधार हो यसर्थ समाजबाट विमुख जीवनको कल्पना गर्न सकिदैन । रिटर्नीको सन्धर्भमा बाल्यकाल, सहपाठीहरुसँगको सम्बन्ध छिन्न भिन्न भइसकेको अवस्थामा प्रवासको सम्बन्धलाई पनि निरन्तरता दिने वातावरण नबनाउने हो भने यसले समाजमा नै एउटा ठुलो समस्या सृजना गर्छ । तर यसलाई संगठित गरेर लक्षित कार्यक्रमहरु सहित अघि बढाउने हो भने बहुआयामिक र बहुउपयोगी बन्ने छ । त्यसको लागि रिटर्नी फेडेरेसन नेपालको रुपमा एउटा सशक्त सञ्जाल तयार भएको छ ।
२. रिटर्र्नीहरुको सामाजिक, आर्थिक राजनैतिक पुर्नस्थापनाः
आधुनिक संसार पहिले भन्दा द्रूत गतिमा परिवर्तन हुँदैछ । समयको अन्तरालसँगै विदेश जाँदा र फर्कदाको समयमा थुप्रै परिवर्तनहरु फर्किनेहरुका लागि नौलो भैसकेका हुन्छन् । पारिवारिक, सामाजिक तथा आफ्नो समेत बानी बेहोरा परिवर्तन भएको हुन्छ । आर्थिक र राजनैतिक रुपमा समेत समयले ठूलो फड्को मारी सकेको हुन्छ ।
पारिवारिक समस्याको साइनों केही हदसम्म आर्थिक प्रगतिसँग समेत जोडिएको हुन्छ । तसर्थ उद्यमशीलता तालिम, आवश्यकताका आधारमा सिप तालिम, निःशुल्क सिप परीक्षण, वित्तीय साक्षरता, सहुलियतपूर्ण कर्जा तथा बजारीकरणका लागि सहजीकरण, व्यवसाय सञ्चालनका लागि शुरुवाती रुपमा तोकिए बमोजिमको वीऊ पूँजी वा जिन्सी सहायता प्रदान गरी अािर्थक रुपमा सहजीकरण गर्न सजिलो हुन्छ । समस्यामा परेर फर्केका भए मनोसामाजिक परामर्शसहितको सुरक्षित आवास सेवा तथा पारिवारिक मिलनका कार्यक्रमहरु संचालन गर्न सकिन्छ । राजनैतिक रुपमा रिटर्नी फेडेरेसन नेपाल जस्ता संगठनहरु प्रभावशाली हुन सक्छन् ।
३. सामूहिक लगानी/पुँजी निर्माणः
रिटर्नीसँग स–सानों रुपमा छरिएर रहेको बचत छ । यसलाई संकलन गरी एकीकृत रुपमा प्रयोग गरेर उत्पादकत्व बढाउन सकिन्छ । प्रभावकारी वित्तीय प्रणालीको प्रयोग गरी अर्थतन्त्रलाई सक्रिय बनाउन सकिन्छ । भुक्तानीका सेवा, बचत परिचालन, एकठाउँमा रहेको बस्तु वा सेवालाई स्थानान्तरण गर्दै आवश्यक ठाउँमा परिचालन गर्न सकिन्छ । एक ठाउँमा उपयोगगिता विहिन बस्तु वा सेवा अर्को ठाउँको लागि उपयोगी हुनसक्छ । यसमा सामुहिक लगानीका परियोजन संचालन गर्नुभन्दा व्यक्तिगत रुपमा संचालित उद्यम तथा व्यवसायलाई एकीकृत वितरण प्रणालीमा जोडन आवश्यक छ । यसको निश्चित हिस्सा (मुनाफाको अंश) लाई संकलन गरी पूँजी निर्माण गर्न सहज हुन्छ । सामुहिक लगानीका दोषलाई कम गर्ने यो अर्को उत्तम प्रयास हुनसक्छ । अर्थोपार्जन सहितको सम्मानजनक र आत्म विश्वास भरिएको जीवन यापनको लागि सबै रिटर्नीहरुको ज्ञान, सीप, जाँगर र सपनालाई एकीकृति लगानीको रुपमा परिचालन गर्न आवश्यक छ ।
४. प्रविधि आदान प्रदानः
आज विश्वका अधिकांश मुलुकहरुमा नेपालीहरु विभिन्न हैसियतमा पुगिसकेका छन् । तिनले कुनै कुनै न कुनै क्षेत्रको ज्ञान, अनुभव हाँसिल गरेका छन् । त्यसमध्ये अहिले आइटी क्षेत्र प्रमुख छ । विदेशमा काम गरेर यस क्षेत्रका विज्ञहरु समेत रहेका छन् । अहिले भर्चुअल काम गर्दा ठगिने संभावना समेत बढ्दो रुपमा रहेको छ । यसर्थ यो क्षेत्रका विज्ञहरुलाई समेटेर एकीकृत रुपमा प्रविधिको ज्ञान हस्तान्तरण गर्न सकिन्छ ।
५. वैदेशिक लगानीको सम्भावनाः
गन्तव्य मुलुकहरु, विशेष गरेर मध्यपूर्वका नेपाली धेरै नेपाली श्रमिकहरु रहेका देशहरुले सिप र दक्षता अभिवृद्धि अर्थात टेक्निकल मानवशक्ति निर्माण गर्ने क्षेत्रमा लगानी गर्न सक्छन् । हामी ती मुलुकहरुलाई पारस्परिक सम्बन्धको आधारमा सामाजिक उत्तरदायित्व अन्तरगत समेत लगानी गर्न आव्हान गर्न सक्छौ । हामीले पठाउने श्रमिकहरुको दक्षता बृद्धि गरी ती दक्ष श्रमिकहरुलाई आफ्नों मुलुकमा रोजगारी प्रदान गर्ने सम्झौतामा समेत यहाँ टेक्निकल मेनपावर तयार गर्ने तर्फ सहकार्य गर्न सकिन्छ ।
६. वैदेशिक रोजगारका समस्या न्यूनिकरणः
वैदेशिक रोजगार अल्पकालका लागि उपयुक्त देखिएपनि दीर्घकालिन रुपमा सकारात्मक छैन । नियम संगत रुपले वैदेशिक रोजगार जानुपर्छ भन्ने स्थानीय तहसम्म बुझाउन अझै सकिएको छैन । आफू जाने देशको बारेमा, प्राप्त हुने सुविधा सहित आफ्नों अधिकार र कर्तव्य बारेमा पूर्ण जानकार हुन आवश्यक छ । सुरक्षित वैदेशिक रोजगारकालागि राज्यले धेरै कार्य गर्न बाँकी रहेको छ । रिटर्नीहरु वैदेशिक रोजगारीमा जानेहरुको लागि सबैभन्दा उपयुक्त जानकारी दाता हुने भएकोले प्रवास बुझेर र समस्यासँग परिचित भएर फर्केका फेडेरेसनका सदस्यहरुलाई परिचालन गरेर कम्तिमा सहि जानकारी कै अभावमा सृजित समस्याहरुलाई न्यूनिकरण गर्न सकिन्छ ।
७. पर्यटन प्रवद्र्धनः
रोजगारीको क्रममा जुनसुकै मुलुकमा पुगेपनि नेपालीहरुले संसारकै अद्वितीय रुपमा रहेको हाम्रो विविध कला र संस्कृतिहरुको प्रदर्शन र प्रचार प्रसार गरिरहेका हुन्छन् । विभिन्न मुलुकका व्यक्तिहरुसँग अन्तरक्रिया भएको हुन्छ र आफ्नो. पहिचान र नेपालको प्राकृतिक सुन्दरताबारे वर्णन गरिएको हुन्छ । प्रवासमा विभिन्न मुलुकका नागरिकहरुसँग मिलेर काम गर्नु पर्ने, सम्बन्ध विकास हुने र त्यस सम्बन्धको आधारमा आफ्नो मुलुक भ्रमण गर्न निमन्त्रणा गर्ने क्रम लाखौ व्यक्ति बाट हुदा त्यहि अनुपातमा विदेशी पर्यटक भित्र्रयाउन मद्दत पुग्दछ ।
वैदेशिक रोजगारमा जाने व्यक्तिहरुलाई विदेश जानु अगाडि पर्यटन दूतको रुपमा कार्य गर्ने तयारी गर्नुपर्छ । अभिमुखिकरण तालिममा यी बिषयहरु समावेश गर्नु आवश्यक छ । भाषागत दक्षता आर्जन गरेका रिटर्नीहरुलाई सोही मुलुकका नागरिकहरु बीच पर्यटन प्रवर्धनात्मक कार्यक्रममा सरीक गराउन सकिन्छ ।
चुनौतिहरुः
१. व्यक्तिगत स्वास्थ्य : रिटर्नी संख्या जति ठुलो छ, उनिहरुको पुर्नस्थापनामा जति सम्भावना छ, चुनौतिका चाङ त्यति नै धेरै छन् । मानव जिवनलाई सबैभन्दा बढि प्रभाव वातावरणले पार्ने गर्दछ । एउटा वातावरणमा समायोजन भइरहेको व्यक्ति त्यो भन्दा फरक वातावरणमा पुग्दा स्वास्थ्यमा समस्या आउन सक्छ । त्यसमा पनि कामको प्रकृति, खानपान, वातावरण आदिको कारणले स्वास्थ्यमा पारेको प्रतिकूलताले रिटर्नीहरु व्यक्तिगत जीवन र पुर्नस्थापनालाई समेत असर गरिरहेको छ । अझ अर्को पाटोमा जोखिमयुक्त कामहरु गर्नु पर्दा भएका दुर्घटनाले सृजित शारिरिक स्वास्थ्य समस्या, परिवार र समाजबाट टाढिनु पर्दा, समेत थुप्रै चुनौतिहरु थपेको छ । त्यसमा कतिपय अवस्थामा समस्या सृजना भएपश्चात पनि समस्याको पहिचाहान र उचित उपचारको व्यवस्था समेत नहुदा कयौं रिटर्नीहरु घाईते अवस्थामा र कयौं जीवन गुमाएर रातो बाकसमा फर्किन बाध्य छन् । यस्ता घाईतेहरुलाई परिवार र समाजमा पुर्नस्थापना गर्ने कार्य आफैमा चूनौतिपूर्ण छ ।
२. व्यवसायीक जानकारी र संयोजनको अभाव : प्रत्येक रिटर्नीसँग फरक फरक क्षमता, आर्जन र अनुभव छ । तर व्यवसाय गर्न आवाश्यक पूँजी, अनुभव, बजार, कानुनी जानकारी सबै एक व्याक्तिमा नहुन सक्छ । पूँजी हुनेसँग सीप नहुने, सीप हुनेसँग पुँजी प्रयाप्त नहुने, कसैसँग व्यवसायीक ज्ञान नहुने, बजारको सम्भावनाको जानकारी नहुने कारणहरुले रिटर्नीहरुलाई व्यवसायिक बन्न कठीन भइरहेको अवस्था छ । छरिएर रहेका ज्ञान, सीप, पुँजी र अनुभवको संयोजनको अभाव उद्यमशिलता वा व्यवसायीकताको मुख्य चूनौति रहेको छ ।
३. पारिवारिक विग्रह, सामाजिक एक्लोपन : हाम्रो समाजमा वैदेशिक रोजगारीको एउटा मुख्य अभिसाप पारिवारिक विग्रह सावित भयो । हाम्रो सामाजिक मूल्य मान्यताले स्विकार गर्न नसकेका कतिपय घटनाहरु भइदिदा कयौ परिवारहरुमा विग्रह भएका छन् । ती घटनालाई समाजले स्वीकार नगर्दा वा तिरस्कार गर्दा परेका मानिसक पीडा, एक्लोपन मात्र होइन कतिपय अवस्थामा यिनै कारणहरुले कयौं व्यक्तिहरुले जीवन नै गुमाएका घटनाहरु निकै पिडादायी बन्ने गरेका छन् । यसले पीडितहरुको कार्यसम्पादन क्षमतामा नै ह्रास ल्याउने, आर्थिक बोझ थप्ने लगाएतका कारणले सृजित समस्याहरुको यकिन विवरण नभए पनि ठूलो क्षति भइरहेका छ र समग्रमा वैदेशिक रोजगारी र रिटर्नी पुर्नस्थापना अभियानकै मुख्य चूनौतिको रुपमा खडा भएको छ ।
राज्यसँग रिटर्नीहरु सामाजिक, आर्थिक र राजनैतिक पुर्नस्थापना समानान्तररुपमा गर्नको लागि ठोस निति र कार्यक्रम भएको पाइदैन । गैरसरकारी संस्थाहरुले आर्थिक सामाजिक पुर्नस्थापनाको नाममा कार्यक्रमहरु संचालन गरेपनि त्यसले नीतिगत तहमा परिमाण ल्याउन सकेका छैनन् । राजनैतिक पुर्नस्थापनाको पहिलो अवधारणा सहितको संगठन रिटर्नी फेडेरेसन नेपाल नै हो ।
त्यसैले जुन बाध्यता, परिस्थितिले इतिहासको एउटा कालखण्डमा मुलुकको ठुलो जनशक्ति प्रवासियो, त्यसको कारणले मुलुकले जे जति गुमायो त्यसलाई पूर्ति गर्ने एउटा विकल्प भने रिटर्नीहरुको सहित सदुपयोग नै हो । त्यसको लागि राज्यले यसलाई गम्भिरताका साथ ग्रहण गर्दै रिटर्नी आयोग गठन गरि बृहत कार्यक्रमहरु संचालन गर्नु पर्दछ ।
रिटर्नी फेडेरेसन नेपालको पहिलो प्रकाशन "रिटर्नी दर्पण" मा प्रकाशित । चैत्र २०७९
